Kofeina (Coffeinum, Coffein), czyli theina (teina) to 1,3,7-trimetyloksantyna. Czysta kofeina jest białym krystalicznym (igiełki) proszkiem ulegającym sublimacji w temperaturze 178oC, temp. Topnienia 238oC, rozpuszczalnym w wodzie (75 cz.), spirytusie (50 cz.) i chloroformie. Jest alkaloidem metabolizowanym w ustroju do kwasu 1-metylomoczowego i 1-metyloksantyny. Czysta kofeina – Coffeinum purum jest dwa razy silniejsza od jej soli.

Kofeina czysta, podobnie jak jej sole (kofeino-benzoesan sodowy Coffeinum natrium benzoicum, kofeino-salicylan sodowy Coffeinum atrium salicylicum) pobudzają korę mózgową i ośrodki podkorowe, pobudzają ośrodek oddechowy i naczynioruchowy; rozszerzają naczynia mózgowe, nerkowe i wieńcowe serca, zwężają naczynia brzuszne. Powoduje więc przepływ krwi z jamy brzusznej do skóry, mięśni i mózgu. Zwiększa wydolność psychofizyczną. Przyśpiesza przemianę materii, podnosi ciepłotę ciała. Duże dawki kofeiny zwiększają siłę skurczową mięśnia sercowego, małe dawki kofeiny zwalniają czynność serca. Zwiększa wentylację płuc. W dawkach leczniczych pobudza układ bodźcowo-przewodzący serca. Wzmaga wydzielanie soku żołądkowego, pobudza ruchy robaczkowe przewodu pokarmowego, wzmaga ilość wydzielanego moczu, nasila działanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych. Kofeina zwiększa percepcję (odbiór) i analizowanie wrażeń, przyśpiesza i usprawnia procesy myślowe. W małych i średnich dawkach ułatwia pracę umysłową, polepsza procesy zapamiętywania i kojarzenia. Znosi uczucie znużenia, niechęci i zmęczenia. W dawkach większych powoduje gonitwę myśli i ogólne rozbicie myślowe. Nadużywana i przedawkowywana osłabia koncentrację i powoduje bezsenność, niepokój, drżenie mięśniowe, a nawet drgawki kloniczne.

Dawniej kofeina była szeroko stosowana w medycynie przy niedomodze krążenia w przebiegu przewlekłych chorób serca (łącznie z ziołami glikozydowymi), w ostrej niewydolności krążenia, przy gorączce, zapaleniu płuc, przy obrzękach płuc, w przebiegu chorób zakaźnych, w zapaściach, po zatruciach narkotykami, czadem, alkoholem i atropiną; w stanach depresji psychicznej, ospałości, przy konieczności intensywnej pracy umysłowej, w zmęczeniach psychofizycznych po przebyciu choroby zakaźnej, przy bólach głowy. Ponadto preparaty koffeinowe były stosowane w charakterze środków moczopędnych. Doustnie podawano:

Coffeinum purum – 300-500 mg jednorazowo, dobowo nie przekraczano dawki 1500 mg;

Coffeinum natrium salicylicum – 200-500 mg 2-3 razy dziennie; nie należy przekraczać dawki dobowej 3 g.

Coffeinum natrium benzoicum – 200-500 mg 2-3 razy dziennie, maksymalna dawka jednorazowa 1 g; maksymalna dawka dobowa 3 g.

 

 

 

Zatrucie kofeiną: zaburzenia myślenia, drżenie, rozkojarzenie, niepokój, częstomocz, pocenie się, uderzenia gorąca, dreszcze, gonitwa myśli, szum w uszach, krótkotrwałe zaciemnienia i błyski w widzeniu, nudności, skurcze jelit, ból brzucha, zawroty głowy, niemiarowość serca i tętna. 20-30 g kofeiny powoduje porażenie mięśnia sercowego i ośrodka oddechowego oraz zgon.

Filiżanka kawy z 1 czubatej łyżeczki kawy zawiera około 100 mg kofeiny.

Kofeina i teobromina występują w wielu roślinach:

  1. Ilex paraguariensis A. St. Hil. (Aquifoliaceae, ostrokrzewowate) (syn. Cassine gogonha Raben., Cassine gouguba Guib., Chomelia amara Vell., Ilex mate St.Hil., Ilex paraguayensis St.-Hil.), czyliMate, ostrokrzew paragwajski – 1-1,2% koffeiny; służy do sporządzania napoju herba mate;
  2. Paullinia cupana Kunth (Sapindaceae, mydleńcowate) (syn. Paullinia sorbilis Mart.), czyli guarana – 5-6% kofeiny;
  3. Theobroma cacao L. (Sterculiaceae) (syn. Theobroma leiocarpum Bernoulli, Theobroma pentagonum Bernoulli, Theobroma sativa (Aublet) Lign.,Le Bey.), czyli kakao (cacao), kakowiec, kakaowe drzewo – 1-4% teobrominy (przeciętnie 1,66%).
  4. Thea chinensis, Sims (Camellia theiferaGriffith, Camellia Thea Link, Thea sinensis) z rodziny cistronkowatych Theaceae, czyli herbata chińska – 1-5% koffeiny.
  5. Coffea arabica, Linné (Rubiaceae, marzanowate) – kawa arabska, krzew kawowy, kawowiec – do 3% (przeciętnie 1,7%).
  6. Sterculia acuminata Palisot de Beauvais, Cola acuminata, Robert Brown) z rodziny zatwarowatych Sterculiaceae - orzeszki cola, kola zaostrzona - 2% kofeiny (2,35-2,71%) i 0,023% teobrominy.